Piri Reis’in haritası neden 400 sene saklandı? 

Şu an Topkapı’da sergilenen en nadide eserlerden birisi olan haritanın ilginç bir hikayesi var.

Harita, Topkapı Sarayı müzeye dönüştürüldükten 5 sene sonra dönemin Müze Müdürü Halil Ethem Eldem tarafından şans eseri arşivden bulunmuş.

Piri Reis 1513 yılında Gelibolu’da çizimini bitirip dönemin padişahı Yavuz Sultan Selim’e hediye ettiği haritaya şu notu düşüyor: “Bu tarz harita, şimdiye kadar hiçbir memlekette yapılmamıştır.”

Dönemin sınırlı teknolojisini düşününce çağın çok ötesinde bir hediye. Bu harita ile ilgili onlarca belgesel hazırlandı, makaleler yazıldı, hatta başka dünyalıların çizdiği bile dillendirildi.

Ama gerçeği bizzat kendisinin kaleme aldığı “Kitab-ı Bahriye” isimli eserinde anlatmış: Piri Reis Akdeniz’de ele geçirilen gemilerden edinilen haritaları Arapça, Portekizce, Latince olan 20 farklı kaynaktan incelemiş. Birbirinden bağımsız ölçek ve projeksiyonlarda olan bu eserleri birleştirip tek bir tutarlı çıktıya dönüştürmüş. Faydalandığı kaynakları ve çelişen durumlarda hangi haritaya güvendiğini kenar notlarında tek tek yazmış.

O kenar notlarında dönemine göre çok ilginç bilgiler var: Mesela Piri Reis’in amcası Kemal Reis, İspanya açıklarında bir İspanyol gemisini ele geçirir. Gemideki personel, Kristof Kolomb’un Amerika seferlerine üç kez katılmış bir denizcidir. Piri Reis, Kolomb’un orijinal Amerika haritasını ve rota bilgisini bu esirden öğrenir; Kolomb’un haritaları bugün kayıp ve o döneme ait elimizdeki tek iz 1513 haritasının üzerindeki açıklamalardır.

Bazı adalarda halkın çıplak gezdiğini, altın ve inciyi süs eşyası gibi kullanıp boncukla takas ettiğini belirtmiş. Bu yönüyle eser erken sömürgecilik döneminin değer algısına dair çarpıcı bir Osmanlı kaydıdır.

Elimizdeki parça orijinal eserin yalnızca üçte biri. Asya ile Hint Okyanusu’nu kapsayan bölümler bugün hâlâ kayıp ve haritanın gerçek boyutunun yaklaşık 130 x 180 cm olduğu tahmin ediliyor.

İlk haritalar hakkında da kısaca: Dünyanın bilinen ilk haritası M.Ö. 6200’de Çatalhöyük’te duvar üzerine resmedilmiş. Yaklaşık 3 metre uzunluğa sahip şehir planı hala Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergileniyor. İlk dünya haritası ise M.Ö. 6. Yüzyılda Babiller tarafından çizilmiş. Kil tablet üzerine çizili bu eser Londra’daki British Museum’da yer alıyor.

Bugün oldukça popüler olan Hürmüz Boğazı Piri Reis’in mezarı olmuş ne yazık ki.

Piri Reis Hint / Basra kaptanlığı sırasında Hürmüz’ü kuşatmış ancak Portekiz’in gösterdiği direnç, ikmal sorunları ve bölgesel dengeler nedeniyle kuşatmayı kaldırıp donanmayı orada bırakmış ve kendisi ayrılmış. Bu karar payitahta görevde ihmal ve menfaat ithamlarıyla yansıdı ve Kanuni’nin fermanıyla Kahire’de 88 yaşında idam edildi.

Harita, Yavuz döneminde ne kadar kullanıldı ve nasıl arşive gitti büyük merak konusu olsa da Piri Reis'in cümlesi hâlâ geçerli: “Bu tarz harita, şimdiye kadar hiçbir memlekette yapılmamıştır.”

Sezer ŞENER