Dünyanın en uzun seyahat günlüğü hangisi?

“Evliya Çelebi’nin 10 Ciltlik Seyahatnamesi”

UNESCO Dünya Belleği Programı’nın kabul açıklamasında aynen bu sözler kullanılmış.

Tarihin popüler gezginlerinden Marco Polo’nun “II Milione” ve İbn Battuta’nın “Rihla” günlüklerinden çok daha uzun olan bu seri 17. yüzyıldaki siyasi ve kültürel yapıya dair ilginç bilgiler veriyor.

Seyahatnamede coğrafya, folklor, dil, yemek tarifleri, bölgesel mimari gibi birçok detaya da yer vermiş:
Hezarfen Ahmet Çelebi’nin Galata Kulesi’nden kanatla uçması,
Kafkasya’da cadıların gökyüzü savaşı,
1621 kışında Boğaziçi’nin buz tutması,
Lagari Hasan Çelebi’nin padişah huzurunda roketle uçması,
Erzurum soğuğunda havada donan kedi,
Safranbolu evlerini detaylı anlatımı.

Kendine has anlatımı ile ilk kez Evliya Çelebi’den duyduğumuz bu detaylar, Türk edebiyatı için de mihenk taşlarından. Kitaplar sayesinde Anadolu ve civarındaki 411 yerin ilk envanterine ulaşabiliyoruz.

Kendisi 17. yüzyılda yaşasa da ilk derleme eseri ölümünden 200 yıl sonra, II. Abdülhamid Osmanlısında sansürle yayınlanmış. O dönemin siyasi baskısına aldırış etmeyen bir kesimin gerçek nüshalara sahip çıkmasından dolayı bugün orijinal esere ulaşabiliyoruz.

10 ciltten 6'sı Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde, 3 cildiyse Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi’nde saklanıyor.

Bugünkü global popülaritesini Chicago Üniversitesi öğretim üyelerinden Prof. Robert Dankoff’a borçluyuz. Dankoff’un yaptığı çalışmalar ile Evliya küresel bir üne kavuşmuş, ondan sonra birçok kaynak ve araştırmada kendisine yer bulmuştur.

Bu trendin devamında 2013 yılında devletimizin başvurusu ile Seyahatnameler UNESCO Dünya Belleği Programına kabul edilmiş ve tüm nüshaları dijital ortama aktarılarak varlığı garanti altına alınmış.

1992 yılında hayata geçen “UNESCO Dünya Belleği Programı” her iki yılda bir topladığı komisyon ile dünya çapında bozulma ve unutulma riski taşıyan kültürel miraslarımızı koruyup teknolojik imkanlarla evrensel erişime açmayı ilke edinmiş. Listede çok tanıdık eserler var:

Kadeş Anlaşması, -tarihin bilinen ilk barış anlaşması- (2001, Türkiye)
Magna Carta Nüshaları (2009, İngiltere)
Evliya Çelebi Seyahatnamesi (2013, Türkiye)
Piri Reis Haritası (2013, Türkiye)
Divan-ü Lügat-it-Türk (2017, Türkiye)
Mevlâna Külliyatı (2023, Türkiye)

Hiç evlenmedi, hayatını yolda geçirdi. Gezginlik dışında da birçok mesleği var:
Enderun eğitimli hafız, kâtip, musahip (hanedan ve paşaların sırdaşı görevi), hanende (ses sanatçısı), sipahi, elçi, ulak.
Kendisine belki “Hezarfen” diyemeyiz ama bu çok yönlü kişiliği ile birçok görevin üstesinden gelerek 3 kıtada 50.000 km yol kat edebilmiş.

Bugün özellikle onun oluşturduğu rotayı takip eden çok fazla gezgin var.

Bize miras olarak bıraktığı bazı eğlenceli ve güzel sözleri:
“Seyahat Ya Resulallah”
"Âşık oldum âleme, gezdim âlemi”
"Dünya bir yolcudur, âlem bir handır"
"Her şehrin bir ruhu vardır, onu koklamak lazımdır"

Sezer ŞENER