Özbekistan: Sessiz ve kararlı bir turizm yükselişi

Taşkent’e ilk ziyaretimi 2015 yılında, Türkiye vatandaşlarına henüz vize uygulanırken ailemle birlikte gerçekleştirmiştim. İlk izlenimim; geniş caddeleri, yoğun yeşil dokusu ve düzenli şehir yapısıyla dikkat çeken, sakin ama derli toplu bir başkent olduğuydu. Taşkent; müzeleri, pazarları, uluçınarlarla ormanı andıran parkları ve tarihî yapılarıyla etkileyiciydi, ancak turizm deneyimi açısından sınırlı seçenekler sunuyordu. Şehrin önemli noktalarını bir-iki gün içinde rahatlıkla gezebilmek mümkündü.

Aynı seyahatte ziyaret ettiğim Semerkant ve Buhara ise İpek Yolu’nun tarihsel zenginliğini güçlü biçimde hissettiren duraklardı. Registan Meydanı, Emir Timur Mozolesi ve Şah-ı Zinda gibi yapılar hafızamda derin izler bırakmıştı. Ancak bu şehirler de, tüm ihtişamlarına rağmen, kısa süreli ziyaretlerle gezilebilecek destinasyonlar görünümündeydi.

Aradan geçen on yılın ardından, bu yıl yaptığım son ziyaretimde ise bambaşka bir Özbekistan ile karşılaştım. Ülke, turizmi stratejik bir kalkınma alanı olarak ele almış ve kayda değer bir değişim yaşamış. Bugün Özbekistan “birkaç günde gezilecek” bir ülke değil; en az bir haftalık, hatta daha uzun süreli seyahatleri hak eden çok katmanlı bir destinasyon haline gelmiş durumda.

Bu değişimin etkisi rakamlarda da açık biçimde görülüyor. 2016 yılında yaklaşık 2 milyon olan yabancı ziyaretçi sayısı, 2025 yılında 11,7 milyon turistle tüm zamanların rekorunu kırmış durumda. Aynı dönemde konaklama kapasitesi de önemli ölçüde artmış; yaklaşık 37.500 olan yatak kapasitesi 185.000 seviyelerine ulaşmış. Uluslararası otel zincirlerinin sayısı her geçen gün artıyor. Ülkenin 2030 hedefi ise yıllık 20 milyon turist.

Turizm gelirlerindeki artış da dikkat çekici. 2015 yılında 500 milyon ABD doları olan turizm geliri, 2025’te 4,8 milyar dolara ulaşarak güçlü bir sıçrama kaydetti. Turist başı harcama ise 2015’te 275 dolar iken 2025’te 410 dolar seviyesine yükseldi.

Ancak bu büyümeyi yalnızca rakamlarla açıklamak yeterli değil. Ziyaretçi profilinde de önemli bir değişim dikkat çekiyor. Önceden daha çok bölge ülkelerinden gelen turistler ağırlıktayken, bugün Avrupa, Hindistan, Çin, Japonya, Endonezya, Malezya, Rusya, Türkiye ve Orta Doğu’dan gelen ziyaretçilerin sayısı belirgin şekilde artmış durumda. Bu da Özbekistan’ın artık yalnızca bölgesel değil, küresel bir destinasyon olma yolunda ilerlediğini gösteriyor.

Turizmdeki bu sıçramanın arkasında yalnızca sayısal büyüme değil, aynı zamanda güçlü bir vizyon bulunuyor. Özellikle vize kolaylıkları, elektronik vize uygulamaları ve artan uluslararası uçuşlar ülkenin erişilebilirliğini ciddi ölçüde artırmış. Devlet Başkanı Şevket Mirziyoyev döneminde hız kazanan reformlar, Özbekistan’ı daha açık ve rekabetçi bir turizm destinasyonu haline getirmiş durumda.

Altyapı yatırımları da bu dönüşümün önemli bir parçası. Taşkent – Semerkant – Buhara hattında hizmet veren yüksek hızlı tren, şehirler arası ulaşımı konforlu ve hızlı hale getirirken, yeni otoyol ve havalimanı projeleri ülke içi mobiliteyi güçlendiriyor. Semerkant’a yaptığım son yolculukta trenin dakikliği ve konforu, Avrupa’daki benzer hatları aratmayacak seviyedeydi.

Özellikle Taşkent’teki değişim dikkat çekici. Modern şehircilik anlayışıyla geliştirilen Taşkent City projesi, uluslararası örnekleriyle yarışabilecek ölçekte. Yeni alışveriş merkezleri, parklar ve kültürel projeler şehri daha dinamik ve çekici hale getirmiş. Bu kapsamda bu yıl açılan İslam Medeniyetleri Müzesi, mimarisi ve içeriğiyle öne çıkıyor. Yaklaşık iki saat süren rehberli gezide, yalnızca eserleri değil, anlatının bütünlüğünü de hissetmek mümkün. Müze çıkışında hissettiğiniz şey, sadece görmüş ve bilgi edinmiş olmak değil; bir medeniyetin sürekliliği bilgisine kavuşmuş olduğunuz hissi. Bununla birlikte organizasyonel bazı aksaklıklar hâlâ dikkat çekiyor. Bilet temini beklenenden daha zahmetli bir süreç gerektirebiliyor; müze çıkışında ani bir yağmur başladı, şemsiye satan kimse yoktu; bu tür fırsatları henüz ticari olarak kullanmıyorlar. Zamanla mutlaka gelişecektir.

Turizmin çeşitlendirilmesi yönünde atılan adımlar da dikkat çekiyor. Semerkant’ta inşa edilen kongre merkezi ve dokuz otelli kompleks, ülkenin MICE turizminde iddialı bir oyuncu olma hedefini ortaya koyuyor. Bu tür yatırımlarla turizmin yıl geneline yayılması amaçlanıyor. Elbette hızlı büyümenin getirdiği bazı zorluklar da yok değil. Özellikle hizmet kalitesinde standartlaşma, yabancı dil bilen personel sayısı ve fiyat-performans dengesi gibi konularda hâlâ gelişim alanları bulunuyor.

Yeni nesil turizm projeleri de bu vizyonun bir parçası. Taşkent’e yaklaşık 1,5 saat mesafede geliştirilen Charvak Baraj Gölü havzasında hayata geçirilen ve 2030’da tamamlanması planlanan Sea Breeze projesi; plajları, yürüyüş yolları ve sosyal yaşam alanlarıyla dikkat çekiyor. Yaklaşık 5 milyar dolarlık yatırım hacmine sahip bu proje, Özbekistan’da yeni bir turizm konsepti oluşturmayı hedefliyor. Doğa ve kış turizmine yönelik yatırımlar da hız kazanmış durumda. Özellikle Amirsoy Mountain Resort, kayak merkezi, uluslararası standartlardaki wellness ve spa tesisleri, restoranları  ile dört mevsim hizmet veren yapısıyla öne çıkıyor.

Tüm bu gelişmeler, Özbekistan’ın turizmi yalnızca ekonomik bir gelir kaynağı olarak değil, aynı zamanda stratejik bir kalkınma aracı olarak konumlandırdığını gösteriyor. Bu model, bir anlamda planlı ve devlet yönlendirmeli bir turizm büyümesi örneği sunuyor.

Bugün gelinen noktada Özbekistan, tarihî mirasını koruyarak modernleşmeyi başaran nadir ülkelerden biri olmaya doğru gidiyor. Bu hızlı büyüme sürdürülebilir mi? Eğer kalite, eğitim ve kültürel koruma aynı kararlılıkla devam ederse, bu sorunun cevabı büyük ölçüde “evet” olabilir.

Özbekistan artık yalnızca geçmişinin ihtişamıyla değil, geleceğe dair iddiasıyla da dikkat çeken bir ülke. İpek Yolu’nun kadim durakları, bugün yeniden dünyanın rotasına girerken; bu yükselişin henüz başlangıç olduğunu söylemek abartı olmayacaktır.

İbrahim ÇELİK